Çantayı çocukluğumdan beri severim. Ramazan Bayramı harçlığı ile Kurban Bayramı zamanına takacağım beyaz kare küçük bir çanta almıştık annemle. Ereğli benim çocukluğumda da oldukça zengin çeşide sahip, kıyafet anlamında çok iyi mağazaları olan bir yerdi. Bildik Giyim, Seyfi Göncü ve Cemil Giyim hatırlayabildiğim ve annemin alışveriş ettiği yerlerdi. Tekstilin bu kadar çok savrulduğu zamanlar olmasa da O dönemde de az ve öz kıyafetler alınır ve her zaman giyilmezdi. Bayramdan bayrama…..
2026 yılına geldiğimiz bu günlerde artık iş zıvanadan çıkmış, her odamız tekstil ürünleriyle dolu, birgün giydiğimizi birgün giymez olduk. Çantalar ona keza. Bir siyah bir beyaz çantayla yıllarımızı geçirdiğimiz günlerden her kıyafetimize uygun renkte çantalar var artık.
Gelelim 1390-1400 lü yıllara.
Dericilik, insanlık tarihi boyunca yalnızca bir üretim faaliyeti değil, insanın doğayla kurduğu ilişkinin kalıcı bir ifadesidir. Dayanıklılığı ve uzun ömürlü oluşu sayesinde deri, Türk kültüründe Orta Asya’dan Osmanlı’ya uzanan süreçte gündelik yaşamdan sanata kadar geniş bir kullanım alanı bulmuş; özellikle Osmanlı döneminde ince işçilik ve estetikle birleşerek anlam yüklü eşyalara dönüşmüştür. Bu bağlamda çantalar, işlevlerinin ötesinde değer ve itibar taşıyan semboller hâline gelmiştir.
Surre alaylarında kullanılan ferâşet çantaları ise bu anlayışın en çarpıcı örneklerinden biridir. Haremeyn’deki mukaddes hizmetleri ifade eden ferâşet kavramı, “sermek, döşemek ve süpürmek” anlamlarının ötesinde, kutsal mekânlara hizmet etme bilincini temsil eder. Osmanlı’da ferâşet çantaları, yalnızca eşyaların taşındığı nesneler değil; emanet, sorumluluk ve karşılıklı güvene dayalı manevî bir bağın taşıyıcısı olarak, deri sanatının kültürel ve ruhani boyutunu görünür kılan semboller hâline gelmiştir.
Resim 1: Feraşet Çantaları
Surre alayı, Osmanlı padişahlarının her yıl hac mevsiminde Mekke ve Medine’ye para ve çeşitli hediyeler göndermesini ifade eden köklü ve süreklilik arz eden bir gelenekti. Bu uygulama, yalnızca padişahın şahsî iyiliklerini değil, aynı zamanda İstanbul halkının Haremeyn’e yani Mekke ile Medine'nin çevresini ifade eden “Kutsal Topraklar”a duyduğu saygı ve bağlılığın somut bir tezahürü olan emanet ve hediyeleri de kapsardı. Bu noktada feraşet çantaları, devlet ile toplum arasında kurulan bu manevî köprünün en dikkat çekici unsurlarından biri olarak öne çıkmaktaydı.
Halkın gönderdiği hediyeler özenle bu çantalara yerleştirilir, çantaların bir yüzüne hediyeyi gönderen kişinin, diğer yüzüne ise Mekke veya Medine’de hediyeyi alacak kişinin ismi yazılırdı. Böylece emanet bilinci, kayıt ve güven esasına dayalı bir sistemle korunmuş olurdu. Aynı çantalar, dönüş yolunda kutsal beldelerden gönderilen karşılık hediyeleriyle birlikte İstanbul’a geri getirilerek hediyeleşme geleneği sürdürülürdü.
Surre alayının düzen ve güvenliğinden sorumlu olan surre emini, yalnızca padişahın hediyelerini değil, halkın feraşet çantalarıyla teslim ettiği emanetleri de sağ salim ulaştırmakla yükümlüydü. Bu görev, büyük bir güven ve sorumluluk gerektirdiği için genellikle devlet erkânı arasından seçilen itibarlı kişilere verilirdi. Hac yolunun güvenliğinin sağlanması, hediyelerin muhafazası ve zamanında teslimi, surre emininin asli vazifeleri arasındaydı.
Bu yönüyle feraşet çantaları, surre alayını salt bir devlet merasimi olmaktan çıkararak, Osmanlı toplumunda padişahtan sade vatandaşa kadar uzanan geniş bir katılım alanı yaratmıştır. Feraşet çantaları sayesinde surre geleneği, maddî yardımların ötesinde, İstanbul halkı ile Haremeyn arasında süreklilik gösteren manevî, sosyal ve duygusal bir bağın taşıyıcısı hâline gelmiş; Osmanlı’nın kutsal beldelere yönelik hizmet anlayışının günlük hayatla nasıl iç içe geçtiğini gösteren sembolik bir unsur olarak tarihsel önem kazanmıştır. Surre alayındaki feraşet çantaları, yalnızca bir taşıma aracı değil; emanet bilinci, ölçülülük ve anlam yüklenen eşya anlayışının sembolüdür.
Günümüzde ise çanta, çoğu zaman ihtiyaçtan ziyade tüketim ve statü göstergesi olarak sıkça yenilenen bir ürüne dönüşmüştür. Feraşet çantalarının uzun süreli kullanım, karşılıklı değer ve sorumluluk duygusuna dayalı işlevi; bugünün çanta alımında tasarruf, bilinçli tüketim ve eşyanın anlamını yeniden düşünme gerekliliğini hatırlatan güçlü bir tarihsel örnek sunmaktadır.
Feraşet çantaları, “kaç kombinle uyumlu” olduğu için değil, emanet taşıdığı için kıymetliydi; içindeki isim yazısı, bugünkü marka logosundan çok daha belirleyiciydi.
O çantalar ne sezon beklerdi ne de “sınırlı üretim”; tek beklentileri görevlerini hakkıyla yerine getirmekti.
Günümüzde ise bazı çantalar neredeyse sahibinden çok kendilerini gezdiriyor; belki de feraşet çantaları bize, asıl lüksün fiyat etiketinde değil, taşıdığı anlamda olduğunu tebessümle hatırlatıyor.
Yeni yılda sağlık, esenlik ve huzur diliyorum……
Resim 1: https://smartofjournal.com/files/smartjournal/1010665157_5_6.38_ID681_Odaba%C5%9F%C4%B1L0%C3%96zdemir_2147-2156.pdf
